Şizofreni Nedir, Belirtileri Nelerdir? – Kapsamlı Rehber

Appvice Onaylı

Şizofren Nedir?

Şizofreni, kronik bir psikiyatrik bozukluktur. Şizofrenler, hezeyanlar (yanılsamalar) ve halüsinasyonlar nedeniyle, gerçekliğin çarpıtılmış biçimlerini yaşarlar. Tam bir tahmin yapmak mümkün olmasa bile, insan nüfusunun yaklaşık %1’nin bu hastalıktan etkilendiği sanılıyor.

Bu hastalık hakkında halk arasında yayılmış yanlış bilgiler bulunmaktadır. Örneğin, bazıları şizofreninin bölünmüş bir kişilik yarattığını düşünüyorlar. Aslında şizofreni ve bölünmüş kişilik (bilimsel adı “çoklu kişilik bölünmesi”dir) iki ayrı hastalıktır.

Bu hastalık her yaştan kadın ve erkeklerde görülebilir. Erkekler genelde gençlik çağında ve yirmili yaşların başlarında belirtiler gösterir. Kadınlarda ise daha çok 20’li yaşların sonlarıyla 30’lu yaşların başları arasında görülmektedir.

Şizofreni Belirtileri

Erken belirtiler

Rahatsızlık belirtileri genelde 15-25 yaş aralığında ortaya çıkar. Bu yaşlarda ortaya çıkacak ilk işaretler tipik ergenlik davranışları nedeniyle göz ardı edilebilir.

Bu belirtiler:

  • kendini arkadaşlardan ve aileden izole etme
  • arkadaş ve sosyal grupları değiştirme
  • odaklanma ve konsantrasyon zorluğu
  • uyku problemleri
  • sinirlilik ve ajitasyon
  • derslerde zorlanma ya da düşük akademik performans

Pozitif belirtiler

Şizofreninin “pozitif” belirtileri, sağlıklı insanlarda görülmeyen psikotik davranışları işaret eder. Bu belirtiler:

  • Halüsinasyonlar: Halüsinasyonlar gerçek gibi görünen fakat zihinde yaratılmış deneyimlerdir. Çevrede bulunanların görmediği objeler görme, duymadığı sesler duyma ya da almadığı kokular alma halüsinasyon belirtileridir.
  • Hezeyanlar: Aksine kanıt ya da gerçeklere rağmen takıntılı biçimde belirli inanç ve düşüncelere sahip olma ve bunları değiştirememe durumudur.
  • Düşünce bozuklukları: Bunlar alışılmadık düşünme veya bilgi işleme yöntemleridir.
  • Hareket bozuklukları: Sürekli tekrar eden hareketler, garip duruşlar ya da donup kalmalar bu çeşit bozukluklar arasındadır.

Negatif belirtiler

Negatif belirtiler, bir kişinin duygu, davranış ve yeteneklerinde bozulmalara neden olur. Bu belirtiler:

  • düşünme ya da konuşmada dağınıklık, konuşurken konudan konuya atlama, uydurma kelime ve ifadeler kullanma
  • dürtülerini kontrol edememe
  • garip duygusal tepkiler
  • duygu ve ifade eksikliği
  • hayata karşı ilgisizlik
  • sosyal izolasyon
  • zevk alamamak
  • bir işe başlayamama ya da devam ettirememe
  • gündelik aktiviteleri yerine getirmede zorluklar

Bilişsel belirtiler

Şizofreninin bilişsel belirtileri bazen oldukça hafif bir şekilde kedini gösterir. Öyle ki, bu belirtileri tespit etmem mümkün olmayabilir. Ancak bu rahatsızlık hafıza ve düşünme yetisini etkileyebilmektedir.

Bu belirtiler:

  • düşüncede dağınıklık, odaklanma ve dikkatini vermede zorlanma
  • bilgiyi anlama ve karar verirken bu bilgiyi kullanma konusunda zayıflık
  • öğrenme güçlükleri
  • kavrama eksikliği veya belirtilerinden habersiz olma

Şizofreni belirtilerini tespit etmek zor olabilir. Teşhis koyabilmek için hastalık hakkında çok geniş bir bilgiye sahip olmak gerekir.

Şizofreni Nedenleri

Şizofrenin tam olarak neden kaynaklandığı bilinmemektedir. Araştırmacılar çeşitli faktörlerin hastalığın ortaya çıkışında rol düşünmekteler. Bu faktörler:

  • Biyolojik faktörler
  • Genetik faktörler
  • Çevresel faktörler

Hastalar üzerinde yapılmış görüntüleme testlerine dayalı son araştırmalar, beyin yapısındaki anormalliklerin şizofreninin nedeni olabileceğini düşündürmektedir. Bu araştırmalar devam etmektedir. Beyindeki kimyasal anormalliklerin, belirtilerin birçoğundan sorumlu olduğuna inanılmaktadır.

Beynimizde bulunan bazı kimyasallar duygu ve davranışlarımızı etkilemektedir. Araştırmacılar, bu kimyasalların düşük seviyelerinin şizofreninin görülme riskini artıracağına da inanıyorlar.

Genetik faktörlerin de etkili olduğu düşünülüyor. Aile geçmişinde şizofreni olanların bu hastalığa yakalanma riskleri artmaktadır.

Şizofreni nedenleri arasında yer alan diğer risk faktörleri:

  • Doğumda ya da bebeklikte toksin ya da virüslere maruz kalma
  • Enflamatuar (iltihaplı) veya otoimmün (vücudun kendi bağışıklık sistemine saldırması) bir hastalığı olma
  • Zihin değiştiren ilaçlar kullanma
  • Yüksek stres seviyesi

Şizofreni Teşhisi ve Testi

Teşhis koymak için tek bir test yoktur. Tam bir psikiyatrik muayene yapılmadan teşhis koymak zordur. Bu nedenle, şüpheleriniz varsa, bir psikiyatriste ya da akıl sağlığı uzmanına gitmelisiniz.

Muayeneye gittiğinizde şu konularda sizden bilgi istenecektir:

  • Sağlık geçmişiniz
  • Akıl sağlığınız
  • Ailenizin sağlık geçmişi

Bunların dışında sizden istenebilecekler:

  • Fiziksel test
  • Kan tahlili
  • MR ay da tomografi gibi görüntüleme testleri

Bazen, şizofreni belirtilerine çok benziyor olsa bile, ortaya çıkan semptomların başka nedenleri olabilir. Bu nedenler:

  • Uyuşturucu madde kullanımı
  • Bazı ilaçlar
  • Diğer akıl hastalıkları

Doktorunuzun şizofreni tanısı koyabilmesi için, bir aylık bir dönemde en az iki belirti göstermeniz gerekir. Bu belirtiler:

  • Halüsinasyonlar
  • Hezeyanlar
  • Düzensiz konuşma

Şizofreni Tedavisi

Şizofreni iyileştirilebilir bir hastalık değildir. Şizofren kişiler ömür boyu tedaviye muhtaçtır. Tedaviyle semptomlar kontrol altına alınabilmekte ya da semptomların şiddeti azaltılabilmektedir.

Bu hastalığın tedavisinde deneyim çok önemlidir. Bu nedenle benzer hastalıkları tedavi etmiş psikiyatrist ya da akıl sağlığı uzmanlarına başvurun.

Şizofreni tedavisinde kullanılacak yöntemler:

İlaçlar

Antipsikotik ilaç kullanımı, şizofreninin en yaygın tedavisidir. İlaçlar;

  • halüsinasyon
  • hezeyan
  • psikoz belirtilerini

durdurmaya veya azaltmaya yardımcı olur.

Eğer psikoz ortaya çıkarsa, hastaneye yatmanız ve tıbbi gözetim altında tedavi almanız gerekebilir.

Psikososyal müdahale

Şizofreni için kullanılan bir diğer tedavi çeşidi de psikososyal terapilerdir. Destekleyici kişisel terapiler yardımıyla kişilerin stres ve hastalıkla başa çıkmaları amaçlanır.

Bu terapiler, sosyal becerilerin gelişmesine ve iletişim sorunlarının giderilmesine de yardımcı olabilir.

Mesleki rehabilitasyon

Mesleki rehabilitasyon yeniden işe dönebilmenizi sağlayacak becerileri geliştirmenize yardımcı olabilir. Düzenli bir işi sürdürmeyi kolaylaştırabilir.

Alternatif Şizofreni Tedavileri

Şizofreni tedavisinde ilaç önemlidir. Ancak, bazı hastalar tamamlayıcı tıp uygulamalarından da istifade etmek isteyebilir. Eğer alternatif tedavileri kullanmak isterseniz, tedaviyi tehlikeye atmamak için doktorunuzla birlikte hareket edin.

Alternatif tedavi tipleri:

  • vitamin tedavisi
  • balık yağı takviyeleri
  • glisin takviyeleri
  • diyet yönetimi

Alternatif tedavilerin faydasını kanıtlayan araştırmalar sınırlıdır. Bu tedavileri kullanmak istediğinizde, mutlaka konunun uzmanlarına danışın.

Şizofreni Türleri

Toplamda beş şizofreni tipi bulunmaktadır.

  • Paranoid tip şizofreni. 2013’de doktorlar paranoyanın ayrı bir tip değil, şizofreninin pozitif belirtileri arasında yer aldığına karar verdiler.
  • Dezorganize (Dağılmış) tip şizofreni. Bu tip şizofreni de halüsinasyon ve hezeyan görülmez, fakat konuşma ve hareket bozukluğu vardır.
  • Farklılaşmamış tip şizofreni.Diğer dört alt tipten herhangi birisinin baskın gelmediği hastalara tanı koymak için kullanılmıştır.
  • Tortu tip şizofreni.Önceden şizofreni teşhisi konulmuş, ancak daha sonra şizofreni belirtileri ortadan kalkmış hastalar için bu alt tip kullanılmıştır.
  • Katatonik tip şizofreni.Bu alt tip, konuşma yeteneği zayıflayan ya da hareketlerinde taşkınlık, gariplik veya uyuşukluk sergileyen hastalar için kullanılmıştır. Bu tip hastalar günlerce aynı pozisyonda kalarak konuşmadan durabilirler.

Paranoid şizofreni

Paranoid şizofreni bu hastalığın en yaygın tipidir.  Bugün bir doktor ya da sağlık uzmanı bu adla bir tanı koymaz. Onun yerine, paranoyanın en belirgin semptom olması durumunda bile, kısaca şizofreni denilecektir. Ancak paranoya belirtilerinin bilinmesi en uygun tedavinin planlanması noktasında doktorlara yardımcı olmaktadır.

Şizofreni olan herkes paranoya yaşamaz. Ancak, belirtileri tanımak, size veya sevdiğiniz bir kişinin tedavi görmesine yardımcı olabilir.

Katatonik şizofreni

Katatonik de eskiden kullanılan bir şizofreni tipiydi. Artık o da tanı koymada kullanılmıyor.

Katatonik şizofreni belirtileri:

  • hareketsizlik
  • tepkisizlik
  • düz duygulanım
  • sersemleme
  • konuşmama
  • talimatlara uymama

Katatonik şizofreni teşhisi artık kullanılmıyor. Ancak onu tanımak, şizofreniyi anlama ve hızlı tedavi geliştirme konusunda yardımcı olabilir.

Çocukluk şizofrenisi

Teşhis genelde 15-25 yaş aralığındaki insanlara koyulmaktadır. Ancak çok yaygın olmasa da şizofreni daha erken yaşlarda başlayabilir. Şizofreni belirtileri 13 yaşından önce ortaya çıkarsa, buna erken başlangıçlı ya da çocukluk şizofrenisi denir.

Bu vakayı teşhis etmek zordur. Çocuk ve gençler geliştikçe davranış değişikliklerinin olması sıradan bir durumdur. Buna ek olarak, bu akıl sağlığı bozukluğunun en genel belirtileri aynı zamanda başka rahatsızlıkların da belirtisidir.

Bu belirtiler:

Çocukluk şizofrenisi belirtileri:

  • sıradışı korku ve kaygılar (paranoya)
  • uyku problemleri
  • duygusal değişim
  • sesler duyma bir şeyler görme (halüsinasyonlar)
  • kişisel bakıma dikkat etmeme
  • ani davranış değişiklikleri
  • okul hayatında sorunlar yaşama

Büyümekte olan çocuklarda ve gençlerde ortaya çıkabilecek yeni davranışları, ciddi bir akıl sağlığı durumunun belirtilerinden ayırmak önemlidir.

Şizofreni ve Psikoz

Şizofreni ve psikoz birbiriyle karıştırılabilen iki kavramdır, ancak biri diğerinden farklıdır. Şizofreni bir akıl sağlığı durumu iken, psikoz bir semptomdur.

Psikoz gerçeklikten kopmadır. Bir psikoz esnasında, sesler duyabilir, gerçek olmayan şeyler görebilir ya da doğru olmayan şeylere inanabilirsiniz.

Psikoz, şizofreninin de içerisinde olduğu, çeşitli akıl sağlığı bozukluklarının bir unsuru ya da belirtisidir. Akıl sağlığı problemlerinin başka hiçbir belirtisini göstermeyen hastalarda da ortaya çıkabilir.

Psikoz şizofreni hastalarında görülüyor olmasına rağmen, her şizofreni hastasında psikoz görülmez. Sizde ya da tanıdığınız birisinde psikoz belirtileri görürseniz acilen bir sağlık uzmanına giderek tedaviye başlayın.

Şizofreni ve Bipolar

Şizofreni ve bipolar bozuklukları kronik akıl sağlığı durumlarıdır. Bazı ortak noktaları olsa bile, belirgin farklılıklara sahiptirler.

Bipolar bozukluk kişinin ruhsal durumunda güçlü değişimlere neden olur. Bu değişmeler mani (taşkınlık) ile depresyon (çöküntü) arasında salınır.

Bu salınımlar içerisinde, özellikle manik safhada halüsinasyonlar ve hezeyanlar görmek mümkündür. Ruhsal değişimlerle birlikte bu belirtileri yaşamak gündelik işlerin yerine getirilmesini zorlaştırabilir.

Benzer biçimde, şizofren kişilerde, halüsinasyon ve hezeyanlar yanında, düşünce dağınıklığı ve konuşmada tutarsızlık sıkça rastlanan durumlardır. Diğer yandan, Manik safhadaki bipolar birisinden farklı olarak, psikoz belirtilerine mani eşlik etmez.

Hangi durumda olduğunuzu tespit edecek bir test yoktur. Doktorunuz kapsamlı bir psikiyatrik değerlendirme yapabilir ve muhtemel nedenleri azaltmak için bazı testler uygulayabilir. Bu testler, kan testleri, görüntüleme testleri ya da ilaçlı tarama testleri olabilir.

Bu sonuçlardan yararlanarak, doktorunuz yaşadıklarınıza uygun bir teşhis geliştirebilmek için davranış ve semptomlarınızı izlemeye başlayabilir.

Şizofreni İstatistikleri

  • Genel olarak 15-35 yaş aralığındaki insanlarda görülür.
  • Erkeklerde belirtiler daha erken bir dönemde ortaya çıkar. Bu nedenle erkeklerde yaygın olarak 15-25 yaş aralığında teşhis edilebilir.
  • Kadınlarda ise tanı koyma yaşı daha ileridir ve genellikle 20’li yaşlarla 30’lu yaşların ilk yarısı arasındaki döneme tekabül eder.
  • Hastalık erkeklerde kadınlardan daha sık görülür.
  • Araştırmalara göre insan nüfusunun %1’inden daha azında görülür. Dünya genelinde 20 milyondan fazla insan bu hastalıktan etkilenmektedir.
  • Ebeveyn ya da kardeş gibi birinci derece yakınlarında şizofreni görülen insanlarda hastalık riski %10’ndur.
  • En çok güçten düşüren 15 hastalıktan birisidir.
  • Bu hastalığı taşıyan kişilerin zamanından önce olasılığı 2 ya da 3 kat daha fazladır.
  • Hastaların yaklaşık yarısında başka akıl sağlığı problemleri de görülür.
  • Hastaların %5’e yakını intihar etmektedir. Bu genel nüfus ortalamasından oldukça yüksektir.
  • Hastalığı olan kişilerin yarıdan fazlası uygun bakım alamamaktadır.

Şizofreni Hastaları Kaç Yıl Yaşar? 

Şizofreni hastalığının seyri kişiden kişiye değişmektedir. Hastalığın seyri büyük oranda genel sağlık durumuna, yaşa, belirtilere ve tedavi planına bağlıdır.

2014’te yapılan bir araştırmada, tedavi görüyor bile olsalar hastaların ancak %20 kadarında olumlu sonuçlar gözlendiği bildirilmiştir. Diğerleri hayatlarının geri kalanında da muhtemelen bu semptomlarla birlikte yaşayacaklar.

İyileşme oranının bu kadar az olmasındaki temel etken, şizofren kişilerin yarından fazlasının yeterli tedaviyi alamıyor olmasıdır. Bu hastalıkla yaşayan insanların %5’i intihar nedeniyle ölmektedir.

İntiharı Önleme

Eğer birisinin kendisine ya da başkasına zarar vereceğini düşünüyorsanız:

  • Hemen 112’yi arayın.
  • Yardım gelene kadar o kişiyle birlikte kalın.
  • Mümkünse çevrede bulanan silah, bıçak, ilaç vb. gibi zarar verici nesneleri uzaklaştırın.
  • Dinleyin, fakat yargılamayın, tartışmayın, tehdit etmeyin ya da bağırmayın

Ailelerin de iştirak ettikleri tedavi programlarının çok başarılı oldukları gösterilmiştir. Bu tür tedaviler hastanede kalma ihtiyacını azaltır ve sosyal becerilerin gelişmesine katkıda bulunur.

Bu nedenle, sürdürülmesi kolay ve sizin için en yararlı olan tedavi planını bulmak için eğitimli bir akıl sağlığı uzmanı veya doktorla birlikte çalışmanız çok önemlidir.

Şizofreni Komplikasyonları

Şizofreni, ihmale gelmeyecek ve mutlaka tedavi edilmesi gereken ciddi bir akıl hastalığıdır. Hastalık ciddi komplikasyonların görülme riskini arttırır.

Bu komplikasyonlar:

  • Kendine zarar verme ve intihar
  • Kaygı bozukluğu
  • Fobiler
  • Depresyon
  • Alkol ve uyuşturucu kullanımı
  • Ailevi sorunlar

Şizofreni, çalışmayı ve okula devam etmeyi de zorlaştırır. Çalışmıyorsanız ve ailenizden maddi destek de almıyorsanız, yoksulluk ve sokakta yaşama riski yüksektir.

Şizofreniyi Önleme

Şizofreniyi önlemenin bir yolu bulunmuyor. Yine de, kimin risk altında olduğunu ve hastalığın risk altındaki bireylerde ortaya çıkmasının nasıl önleneceğini belirlemek, araştırmacıların son yıllarda önem verdikleri konular olmuştur.

Sağlıklı ve semptomlardan uzak bir hayat sürmek mümkündür. Şizofreni belirtileri bir süreliğine uzaklaştırılabilse de sonra yeniden geri dönerler. Hastalık seyrini iyileştirmek için doktorunuzun tavsiyelerini mutlaka yerine getirin.

Uzmanlara göre, şizofreni teşhisi konulmuş her 5 kişiden 3’ü tedaviyle daha sağlıklı olmaktadır. Gelişmeyi sürekli kılmak için şunlar önemlidir:

  • Durumunuz hakkında bilgi edinin
  • Risk faktörlerini anlayın
  • Tedavi planına sadık kalın

Bu makale Appvice Psikoloji Otoriteleri tarafından bilimsel verilere dayalı olarak incelenmiş ve onaylanmıştır.

 

Puan Ver