Bilimsel Verilerle GAPS Diyeti Nedir, Nasıl Yapılır?

Berna Laçin’in hastalığı sebebiyle yaptığı ve ciddi miktarda kilo verdiği diyet olarak bilinen GAPS diyeti, yasakları ile ünlü bir diyettir.

GAPS diyeti genel olarak bazı besinlerden kati şekilde uzak durmanızı ister ve uygulayan kişilerin, tahıllar, pastörize süt ürünleri, nişastalı sebze ve rafine edilmiş karbonhidrat gibi besin maddelerini tüketmelerini yasaklar.

Bu diyet, otizm hastaları gibi direk beyni etkileyen hastalıklar için doğal bir tedavi yöntemi olarak tavsiye edilir.

Bununla birlikte GAPS diyetinin oldukça kısıtlayıcı bir diyet olması nedeniyle, bilim adamları, beslenme uzmanları ve doktorlar tarafından genel olarak eleştirilmektedir.

Bu makalede GAPS diyeti hakkında yapılan bilimsel araştırmalar sonucu elde edilen bilgiler doğrultusunda, GAPS diyeti nedir, nasıl yapılır, yasakları nelerdir ve iddia edildiği gibi sağlığa faydalı mıdır yoksa zararlı mı gibi tüm soruların cevaplarını bulabilirsiniz.

GAPS diyeti nedir ve kimler uygulamalıdır?

GAPS Bağırsak ve Psikoloji Sendromu anlamına gelir ve bu sözcüklerin baş harflerinden oluşur. Bu terimin ve GAPS diyetinin yaratıcısı Dr. Natasha Campbell-McBride’dır.

Dr. Campbell-McBride’ ın teorisi, beyninizi olumsuz etkileyen birçok sağlık sorununun, bağırsakta oluşan sızıntılar nedeniyle olduğudur. Burada bahsedilen sızıntılı bağırsak sendromu, bağırsak duvarının (1) geçirgenliğindeki artışı tanımlamak için kullanılan bir terimdir.

GAPS teorisi, yiyeceklerden ve çevremizden aldığımız kimyasalların ve bakterilerin normal şartlarda kana karışmaması gerekirken, bağırsakta oluşan sızıntı sebebiyle kana karıştığını iddia eder.

Bu yabancı maddeler kanınıza girdiğinde, beyninizin işlevini ve gelişimini etkileyerek “beyin sisi” ve otizm gibi rahatsızlıklara neden olabileceğini de öne sürer.

GAPS diyeti, bağırsakları iyileştirmek, toksinlerin kana karışmasını önlemek ve vücuttaki toksisiteyi azaltmak için tasarlanmıştır. Ancak altını çizmek gerekir ki bağırsak sızıntısının bahsedilen hastalıkları etkileyip etkilemediği ya da nasıl etkilediği tam olarak bilinmemektedir (2, 3).

Dr. Campbell-McBride kitabında, GAPS diyetinin kendisinin ilk çocuğunun otizm hastalığını tedavi ettiğini belirtmektedir. Şu sıralar ise bir çok psikiyatrik ve nörolojik hastalığın tedavilerinde bu diyetin uygulanması için insanları teşvik etmektedir.

Tedavisinde GAPS diyetini önerdiği hastalıklar aşağıdaki gibi sıralanabilir;

  • Otizm
  • Dikkat dağınıklığı
  • Dispraksi
  • Disleksi
  • Depresyon
  • Şizofreni
  • Tourette sendromu
  • Bipolar bozukluk
  • Obsesif kompulsif bozukluk (OKB)
  • Yeme bozuklukları
  • Gut
  • Çocuklarda yatak ıslatma

GAPS diyeti, çoğunlukla çocuklar için, özellikle de otizm gibi tıp dünyası tarafından net bir şekilde anlaşılamamış hastalıklarda kullanılır. GAPS diyeti listesi çok özenli bir şekilde hazırlandığı için gıda alerjisi ya da hassasiyeti olan çocuklar için de tercih edilir.

Bu diyeti uygulamak, yıllar alabilir. Tüm bu zaman dilimi boyunca da bir çok yiyeceği hayatınızdan çıkarmanız gerekebilir. Diyetin tasarımcısı Dr. Campbell-McBride tüm tahılların, pastörize süt, nişastalı sebzeler ve rafine karbonhidratların bağırsaklarda sızıntıya neden olduğunu düşünmektedir.

GAPS diyeti üç ana aşamadan oluşuyor: GAPS diyeti giriş aşaması, tam GAPS diyeti ve diyeti tamamlamak için yeniden giriş aşaması.

ÖZET

GAPS, Bağırsak ve Psikoloji Sendromu anlamına gelir. GAPS diyeti, otizm ve dikkat bozukluğu dahil beyni etkileyen hastalıkların tedavisinde kullanılan bir eliminasyon (arındırma) diyetidir.

GAPS Diyeti Nasıl Yapılır?

GAPS diyeti listesi, uzman diyetisyenler tarafından hazırlanır. Diyet boyunca aşamalara göre, ilgili listelerin dışına kesinlikle çıkılmaz. GAPS diyetinin en önemli özelliği, çok sıkı bir şekilde takip edilmesi gereken bir diyet çeşidi olmasıdır.

Giriş, tam GAPS diyeti ve GAPS diyetinden çıkış olmak üzere üç temel aşamadan oluşur. Tüm aşamalar kendi içerisinde belirli yiyeceklerin tüketildiği farklı dönemlere sahiptir.

GAPS Diyeti Aşamaları Nelerdir ?

Giriş Aşaması: Eliminasyon (Arınma)

Giriş fazı, diyetin en zor kısmıdır çünkü günlük hayatınızda yediğiniz bir çok yiyecek bu dönemde yasaklanır. Bu aşamaya bağırsağı iyileştirme aşaması denir. GAPS diyeti giriş aşaması semptomlarınıza bağlı olarak üç haftadan bir yıla kadar sürebilir.

Bu aşama, altı evreye ayrılmıştır:

Aşama 1: Ev yapımı kemik suyu, probiyotik gıdalar ve zencefil suları tüketin ve yemekler arasında ballı nane veya papatya çayı için. Süt ürünlerine alerjisi olmayan kişiler, pastörize edilmemiş, ev yapımı yoğurt veya kefir tüketebilirler.

Aşama 2: Diyetinize pişmemiş organik yumurta sarısı, ghee ( hint yemeklerinde kullanılan arındırılmış bir tereyağı) ve sebze, et veya balık ekleyebilirsiniz.

Aşama 3: Yukarıda saymış olduğumuz tüm yiyecekler artı avokado, fermente edilmiş sebzeler, GAPS diyeti tarifine uygun hazırlanmış krepler ve ghee, ördek yağı veya kaz yağı ile çırpılmış yumurta.

Aşama 4: Diyetinize ızgara ve kavrulmuş etler, soğuk preslenmiş zeytinyağı, sebze suyu ve GAPS tariflerini ekleyin.

Aşama 5: Pişirilmiş elma püresi, marul ve soyulmuş salatalık, meyve suyu ve az miktarda çiğ meyve ile çiğ sebzeler. Fakat bu noktada listeye narenciye eklemeyin.

Aşama 6: Son olarak, narenciye dahil daha fazla çiğ meyve tüketilebilir.

Giriş aşaması sırasında, GAPS diyeti listesi, yavaş yavaş, küçük miktarlarla başlayarak kademeli olarak oluşturulmalıdır.

Diyette, bir aşamadan diğerine vücudunuzu alıştırmaya başladığınız yiyecekleri bünyeniz tolere ettikten sonra geçmeniz önerilir. Bağırsak hareketlerinizin normal olmadığı varsayıldığından, yiyeceklere toleransınızın adım adım oluşturulması planlanmaktadır.

Giriş aşaması tamamlandığında, tam GAPS diyetine geçebilirsiniz.

ÖZET

Giriş aşaması, GAPS diyetinin en kısıtlayıcı aşamasıdır. Bir yıla kadar sürer ve tüm nişastalı karbonhidratları diyetinizden çıkarır. Bunun yerine, genellikle et suyu, et ve probiyotik gıdalar tüketmeniz gerekir.

Bakım Aşaması: Tam GAPS Diyeti

Tam GAPS diyeti 1,5–2 yıl sürebilir. Diyetin bu kısmında, GAPS diyetini uygulayanların beslenmelerinin büyük bir çoğunluğunu aşağıdaki besin listesine göre oluşturmaları tavsiye edilir;

Tercihen hormonsuz, organik taze et

Sığır yağı, don yağı, kuzu yağı, ördek yağı, çiğ tereyağı ve ghee gibi hayvansal yağlar

Balık

Kabuklu deniz ürünleri

Organik yumurta

Kefir, ev yapımı yoğurt ve lahana turşusu gibi fermente gıdalar

Sebzeler

GAPS diyetini uygulayanlar diyet listelerine az miktarda fındık ve ceviz unları ile yapılan GAPS diyeti tariflerini de ekleyebilirler.

Tam GAPS diyeti sırasında yapılması ve yapılmaması gerekenler şunlardır;

Et ve meyveleri birlikte yemeyin.

Mümkün olduğunca organik yiyecekler tüketin

Her öğünde hayvansal yağlar, hindistan cevizi yağı veya soğuk sıkılmış zeytinyağı tüketin.

Her yemekte kemik suyu tüketin.

Seviyorsanız bol bol fermente (mayalanmış) gıda tüketin.

Paketlenmiş ve konserve yiyeceklerden kaçının.

Diyetin bu aşamasındayken, diğer tüm gıdalardan, özellikle rafine karbonhidratlardan, koruyucu maddelerden ve yapay renklendirici içeren her şeyden kaçınmalısınız.

ÖZET

Tam GAPS diyeti, diyetin bakım aşaması olarak kabul edilir ve 1,5–2 yıl arasında sürer. Hayvansal yağlar, et, balık, yumurta ve sebzelerden oluşan bu dönem ayrıca probiyotik gıdalar içerir.

Yeniden Giriş Aşaması: GAPS diyetinden çıkış aşaması

GAPS diyetini harfiyen uyguluyorsanız hayatınızdan çıkardığınız diğer yiyecekleri yeniden yemeye başlamadan önce 1,5- 2 yıl boyunca izin verilen diyet listesine sadık kalmalısınız.

GAPS diyetinin yeniden giriş aşamasına, bağırsak hareketlerinizin normale dönmesinden 6 ay sonra başlamanız önerilmektedir.

Bu diyetin diğer aşamaları gibi, son aşamasın oldukça uzun bir süreçtir çünkü yiyecekler beslenme listenize bir kaç ay boyunca yavaş yavaş eklenmektedir.

GAPS diyetinin son aşamasında, eklenen yiyeceklerin küçük porsiyonlar halinde ve yavaş yavaş tüketilmesi tavsiye edilir.

Eğer bu yiyecekleri yedikten 2-3 gün sonra sindirim sorunları yaşamaya başlamadıysanız daha fazla miktarda da tüketebilirsiniz.

GAPS diyeti listesinde bu dönemde hangi yiyecekleri hangi sırayla almanız gerektiği belirtilmez. Ancak siz yine de beslenmenize sırası ile fermente (turşu gibi) yiyecekleri, glutensiz tahılları ve patatesi dahil ederek bu aşamaya başlayabilirsiniz.

GAPS diyetini tamamladıktan sonra bile rafine şekerden ve işlenmiş gıdalardan uzak durmanız gerekir. Böylece diyetin işlenmemiş gıdalardan uzak durulması genel prensibi korunmuş olur.

ÖZET

Bu aşamada, tam GAPS diyetine dahil edilmeyen yiyecekler yeniden sunulur. Rafine karbonhidratlarda yüksek besinlerden hala uzak durmanız tavsiye edilir.

GAPS Diyeti Listesinde başka neler olabilir? GAPS diyeti takviye gıdaları;

GAPS diyetinin kurucusu Dr. Campbell-McBride GAPS protokolündeki en önemli unsurun beslenme olduğuna dikkat çekmektedir.

Yine de GAPS diyetinde beslenmenize ilave olarak çeşitli takviyeler de önerilmektedir. Bu takviyeler probiyotikleri, temel yağ asitlerini, sindirim enzimlerini ve morina balığı karaciğer yağını içerir.

GAPS diyetinde önerilen takviyelerin listesi

Probiyotikler

Probiyotik takviyeleri, bağırsaklarınızdaki yararlı bakterilerin dengesini tekrar sağlamaya yardımcı olması için diyete eklenir.

Lactobacilli, Bifidobacteria ve Bacillus subtilis çeşitleri dahil olmak üzere bir dizi bakteriden probiyotik içeren içecekler seçmeniz önerilir.

Her gramda en az 8 milyar bakteri hücresi içeren bir ürün aramanız ve probiyotikleri diyetinize yavaş yavaş sokmanız gerekir.

Temel Yağ Asitleri ve Morina Balığı Karaciğer Yağı

GAPS diyetindeki kişilere yeterli miktarda alındığından emin olmak için her gün balık ve morina balığı karaciğer yağı takviyesi almaları tavsiye edilir.

Diyet programı ayrıca, 2 ye 1 oranında omega-3 ve omega-6 yağ asidi oranına sahip soğuk fındık ya da ayçiçek yağı alınmasını gerektirir. Ancak bunlar yine az miktarda olmalıdır.

Sindirim Enzimleri

Diyetin kurucusu GAPS koşullarına sahip insanlarda aynı zamanda mide asidi üretiminin de düşük olduğunu iddia etmektedir. Bunu dengelemek için bu diyeti yapanlara, ek takviye olarak yemekten önce eklenmiş pepsin içeren betain HCI takviyesi alması önerilir.

Bu ek takviye, midenizde üretilen ana asitlerden biri olan hidroklorik asitin tüketime hazır hale getirilmiş bir şeklidir. Pepsin ise ayrıca midede üretilen, proteinleri parçalayan ve sindiren bir enzimdir.

Diyeti uygulayan kişiler sindirimlerini desteklemek için ilave sindirim enzimleri alabilirler.

ÖZET

GAPS diyeti yapanlara, probiyotikler, temel yağ asitleri, balık yağı ve sindirim enzimleri alması önerilir.

GAPS Diyetinde Yasaklar

GAPS diyeti aslında oldukça geniş beslenme listesi olan bir diyettir. Ancak tabi ki asla izin verilmeyen bazı yiyecekleri de vardır. GAPS diyeti yasakları şunlardır;

Nişastalı sebzeler (patates gibi)

Nişastalı baklagiller (pirinç gibi)

Tüm tahıllar ve tahıl ürünleri

Işlenmiş tüm ürünler

Soya

Şeker

GAPS Diyeti Yapanlar ve Yorumları

GAPS diyeti yapanların yorumları doğrultusunda başlanan bu diyetin ne kadar işe yaradığı net bir şekilde bilinmemektedir.

GAPS diyetinin iki ana unsuru arındırma diyeti ve takviyelerdir. Ikisinin etkisi ayrı ayrı incenmelidir.

Arındırma diyeti

Henüz hiçbir bilimsel çalışma GAPS diyetinin otizmin belirtileri ve tedavisi üzerindeki etkisini incelememiştir.

Bu nedenle GAPS diyetinin otizmli insanlara iyi gelip gelmediği henüz bilinmemektedir.

Otizmli kişilerde denenen diğer ketojenik ve glutensiz ya da kazeinsiz diyetler otizmle ilgili bazı davranışların iyileştirilmesinde olumlu sonuçlar vermiştir (4, 5).

Ancak şimdiye kadar yapılan çalışmalar yeteri kadar geniş değildir. Ayrıca bu deneyler uzun süre devam ettirilememiştir. Bu yüzden de tüm bu diyetlerin gerçek etkileri tam olarak bilinmemektedir (6).

GAPS diyetinin tedavi ettiği iddia edilen diğer hastalıklara karşı etkisini de inceleyen başka bir bilimsel çalışma yoktur.

GAPS diyeti besin takviyeleri

GAPS diyetinde bağırsaktaki yararlı bakterilerin dengesini sağlaması için probiyotik tüketilmesi önerilir.

Yapılan araştırmalarda probiyotiklerin bağırsak üzerindeki etkisi umut verici olsa da, GAPS diyetinin tedavi ettiğinin iddia edildiği nörolojik durumlarla ilgili olarak bu alanda şu ana kadar çok az kanıt bulunmaktadır  (7, 8).

Araştırmacıların, bakterilerin otizm gelişiminde ne kadar etkili olduğunu ya da probiyetiklerin kimler tarafından kullanılması gerektiğini net bir şekilde söyleyebilmeleri için çok daha fazla çalışma yapılması gerekmektedir. (8, 9, 10).

GAPS diyetinde aynı zamanda temel yağlar ve sindirim enzimleri için takviye alınması önerilir.

Bununla birlikte, bugüne kadar yapılan çalışmalarda temel yağ asidi takviyelerinin otizmli insanlar üzerinde bir etkisi olduğunu görülmemiştir. Benzer şekilde, sindirim enzimlerinin otizm üzerindeki etkileri ile ilgili çalışmalarda da karışık sonuçlar elde edilmiştir   (11, 12, 13).

Genel olarak GAPS diyetinde alınan takviye gıdaların otistik davranışları veya beslenmeyi olumlu etkilediği kesin değildir. Bu konuda net bilgiler verilebilmesi için daha çok çalışma yapılması gerekir  (14, 15).

ÖZET

Henüz hiç bir bilimsel çalışma GAPS diyetinin otizm üzerindeki etkilerini net bir şekilde incelememiştir.

GAPS Diyetinin Zararları Nelerdir?

GAPS diyeti uzun süre boyunca bir çok besleyici gıdadan uzak durmanıza neden olur ve çok kısıtlayıcı bir diyettir.

Bu nedenle, GAPS diyetinin sağlığınız için en belirgin riski uygulayanlarda beslenme eksikliğine sebep olabilmesidir.

Bu risk özellikle çocuklarda daha ön plandadır. Büyümeleri için gereken gıdalardan uzak kalırlar.

Ek olarak, otizm görülen bireylerde halihazırda yemeyi reddetme eğilimi bulunurken, diyetin kısıtlayıcı doğası beslenmelerini daha da zorlaştırır (16).

Bazı eleştirmenlerse, fazla miktarda kemik suyu tüketimi ile yüksek dozda toksik olan kurşun alımınızın da artırabileceğine dair endişelerini dile getirmişlerdir. (17).

Belirtmek gerekir ki, GAPS diyetindeki yüksek toksisite bilimsel çalışmalarda henüz fiili olarak gözlenmemiştir.

ÖZET

GAPS diyeti aşırı şekilde kısıtlayıcı doğası nedeniyle beslenme eksikliğine sebep olabilir.

Sızdıran Bağırsak Otizme Sebep Olur Mu?

GAPS diyetini uygulayanların çoğu otistik çocuklar olup, genel olarak aileleri tarafından otizmin tedavisi veya durumunun iyileştirilmesi beklentisi ile yönlendirilirler.

Bunun da yegane sebebi GAPS diyetinin otizme sebep olduğu iddia edilen sızdıran bağırsak sendromunu iyileştirdiği yönündeki inanıştır.

Otizm, otistik kişinin dünyayı deneyimleme şeklini etkileyen beyin fonksiyonlarında değişikliklere neden olan bir durumdur.

Etkileri kişiden kişiye büyük ölçüde değişebilir, ancak otizmli kişiler genel anlamda iletişim ve sosyal etkileşim ile ilgili zorluklar yaşamaktadır.

Otizm genetik ve çevresel faktörlerin birleşiminden kaynaklandığı düşünülen karmaşık bir durumdur. (18).

İlginç bir şekilde, bilimsel çalışmalar otizmli insanların 70% ‘inin kötü birer sindirim sağlığına sahip olduklarını, bu da kabızlık, ishal, karın ağrısı, asit reflüsü ve kusma gibi belirtilerle sonuçlanabileceğini belirtmiştir. (19).

Otizmli kişilerde sindirim sorunları tedavi edilmediği takdirde, artan irritabilite, tantrum, agresif davranış ve uyku bozuklukları gibi daha ağır davranışlar da görülmüştür. (19).

Az sayıda çalışma, otizmli bazı çocukların bağırsak geçirgenliğinin arttığını kanıtlamıştır. (202122).

Bununla birlikte, sonuçlar karışıktır ve diğer bilimsel çalışmalar otizmi olan ve olmayan çocuklarda bağırsak geçirgenliği açısından fark bulamamıştır. (2023).

Şu anda, otizm gelişiminden önce çocuklarda sızdıran bağırsakların varlığını gösteren hiçbir çalışma bulunmamaktadır. Bu nedenle, bazı çocuklarda sızdıran bağırsaklar otizmle bağlantılı olsa bile, sebep olan bir kaç nedenden biri mi yoksa bir semptom mu olduğu bilinmemektedir (24).

Genel olarak, sızdıran bağırsakların otizmin nedeni olduğu iddiası tartışmalıdır.

Bazı bilim adamları bu açıklamanın daha komplike bir durumu nedenlerini basitleştirerek anlatma çabası olduğunu düşünmektedir.

Ayrıca, sızdıran bağırsak bağlantısı şu anda bilimsel kanıtlarla desteklenmemektedir.

ÖZET

Bazı otizmli kişilerde sızdıran bağırsak görülmektedir. Ancak günümüzde otizmin gerçek sebebi olduğuna dair yeterli sayıda kanıt bulunmamaktadır.

GAPS Diyetini Uygulamalı Mısınız?

Bazı kişiler GAPS diyetini uyguladıktan sonra iyi geldiğini düşünmektedir, ancak bu raporlar bilimsel kanıttan çok beyan niteliğindedir.

Bununla birlikte, bu besin eliminasyonu diyeti uzun süreler için son derece kısıtlayıcıdır ve bu durum takip etmeyi çok zorlaştırır.

Özellikle oluşturulduğu hedef kitlesi için ayrıca tehlikelidir – savunmasız çocuklar.

Birçok sağlık uzmanı GAPS diyetini eleştirmektedir çünkü iddialarını destekleyen hiçbir bilimsel çalışma yoktur.

Diyeti denemek istiyorsanız, bir tıp uzmanından yardım ve destek aldığınızdan emin olunuz.

Bu makale Appvice Diyetetik Otoriteleri tarafından bilimsel verilere dayalı olarak incelenmiş ve onaylanmıştır.


PUAN VER